قصه راستکی

یادداشتهای شخصی امیرعلی

تحلیلی پیرامون جدایی نادر از سیمین
ساعت ٦:۳٥ ‎ب.ظ روز دوشنبه ٢۸ فروردین ۱۳٩۱  کلمات کلیدی: نقد جدایی نادر ، نگاهی به فیلم جدایی ، مفهوم فیلم جدایی نادر ، نمادهای فیلم جدایی نادر سیمین

قبل التحریر:
هفته گذشته و در حین یک گعده کوتاه با استاد و همکار بزرگوارم که به حق درخور اطلاق کلمه استاد هستند، یعنی جناب آقای جمال آل احمد * متوجه شدم که ایشان تحلیل زیبایی در خصوص فیلم جدایی دارند. پس از آن و به اصرار من، ایشان متنی را در مورد فیلم جدایی نادر از سیمین در اختیار من قرار داده اند تا از طریق وبلاگ منتشر گردد.
لازم به ذکر است که خود من هم تا کنون مطالب مکرری در خصوص این فیلم قلمی نموده ام که مجال انتشارش (به دلایل مختلف) نبوده است.
ضمن دعوت از شما برای خواندن این مطلب بکر (مشابهش را ندیده ام) توجه شما را به این نکته جلب می نمایم که درج این نوشته به معنای پذیرش آن نبوده و به قصد ادای دین به استاد آل احمد از یک سو و انتشار نقد نویی در خصوص این فیلم از سوی دیگر منتشر گردیده است.
* : آقای آل احمد لیسانس زبان فرانسه و فوق لیسانس زبان انگلیسی داشته و از مترجمان و ویراستاران خوب کشورمان هستند که افتخار همنشینی و مصاحبت با ایشان در حدود 3 سال است نصیب بنده گشته است. ایشان همانطور که از نامشان پیداست از سادات جلیل آل احمد و عموزاده مرحوم آل احمد (جلال) می باشند.

------------------------ -------------------------  ---------------------------

جدایی
 نادر از سیمین

بشنو ازنی چون حکایت می کند ...

فیلم  جدایی نادر از سیمین تنها  شرح است نه  ارائه راه حل ،  شرحی است بر  جدایی ،علت جدایی ، تبعات جدایی  ،سوگواری بر جدایی و آرزوی رهایی از این جدایی

در این فیلم سه نسل از تاریخ ایران مورد بررسی قرار می گیرند:
1-  نسل اول . این نسل انقلاب کرده است ،وضع موجود را ایجاد کرده است ، بسیار محبوب نسل های بعدی است اما تبعات، خرابی ها و آبادانی های انقلاب خود را به یاد نمی آورد .
2-   نسل دوم . این نسل حامی  و فدایی  نسل اول ، نماد خود آگاهی از سرنوشت خویش و مظهر آرزو و تلاش  برای رهایی از مشکلات و رسیدن به درستکاری و  استقلال  است .
3-  نسل سوم .این نسل قربانی  و وارث عملکرد دو نسل قبل ، ارزیاب وضعیت موجود و تصمیم گیرنده برای  سرنوشت آینده این سرزمین است.

در هر سه نسل ،جدایی از آرمانها و باور های معنوی ، یا عدم شناخت این آرمانها و باور ها، علت شوربختی آدمیان و تیرگی روابط آنهاست :

یکم- کهولت سن  و فراموشی  نسل اول موجب جدایی او از آرمان های معنوی  و دشواری  زندگی برای خود واطرافیانش می شود.
این  نسل به لحاظ آنکه خالق انقلاب بوده عمیقاً مورد علاقه واحترام دو نسل بعد است . دو نسل بعد دلسوز و نگران نسل اول است و  سرنوشت خود را تحت الشعاع وضعیت او  قرار می دهد . کلامی چند (سیمین !سیمین ! )، خبری ناچیز (روزنامه شرق ) و آرایش و گردشی مختصر(کراوات و ماشین سواری ) موجب شادی و  دلگرمی دو نسل بعد (و تماشاگر) شده و غفلت از او ( خیس شدن شلوار او وبازی بچه با ماسک اکسیژن وی ) و اتفاقی ناگوار برای او ( بستن او به تخت ) موجب نگرانی و کشمکش میان دو نسل بعد می شود.
مادر سیمین و قاضی دادگاه نیز در شمار نسل اول محسوب می شوند و رفتار و گفتار آنها باید در هیمن چارچوب تفسیر شود .

دوم - جدایی نسل دوم از انسانیت و باورهای معنوی ( اختلاف نادر و سیمین در نگهداری از پدر) ، تردید در پایبندی به باور های دینی ( خود داری پرستار در سوگند یاد کردن ) تن دادن به دروغ و گناه سوگند ناحق ( اقرار نادر در کتمان اطلاع از حاملگی پرستار و  اصرار شوهر پرستار بر سو گند دروغ )موجب گسستگی پیوند خانواده ،فکر مهاجرت ، تیره بختی ، بیماری  ،بدهکاری  و سقط باروری نسل دوم شده است و تلاش آنها در رهایی از این گسست و تیره بختی موجب ظهور روزنه هایی در خود آگاهی و پایبندی به اصول و  آرمان های معنوی و بازگشت باروری می شود .
نادر پایبند اصول است : "بیخودی نباید به مامور پمپ بنزین انعام داد" ،قبول نمی کند که او پرستار را هل داده است ،در منزل پرستار چای نمی نوشد چون به درستکاری آنها اعتقاد ندارد ، پدرش را رها نمی کند تا به خارج برود و حرف معلم ترمه را در معادل یابی برای واژه تضمین قبول نمی کند و می گوید "غلط ، غلط است" ولو انکه معلم گفته باشد .
سیمین ،پرستار (راضیه) ،شوهر پرستار (حجت) ، و معلم خصوصی نیز در شمار نسل دوم محسوب می شوند و رفتار و گفتار آنها نیز باید در همین قاب تفسیر شود.

نظر استاد آل احمد جدایی نادر سیمین

سوم -  فقدان شناخت ، آرمان ، و باوری مشخص در نسل سوم و تردید آنها در صحت و سقم باورهای نسل دوم موجب سرگشتگی نسل سوم و دوری آنها از رفتاری انسانی شده و این نسل را به کنجکاوی و تلاش برای یافتن حقیقت سوق می دهد .(بازی بچه پرستار با ماسک اکسیژن و برداشتن پول از خانه نادر ناشی از عدم شناخت اوست، انعام ترمه به مامور پمپ بنزین و اصرار او در انتخاب معادل فارسی تضمین برای گارانتی ناشی از عدم شناخت اوست و کنجکاوی ترمه در دروغین بودن رفتار مادر برای قهر کردن و طلاق گرفتن  و دروغ گفتن پدرش در آگاه نبودن از حاملگی پرستار جملگی تلاش این نسل است برای یافتن حقیقت).

این هر سه نسل تنها در بازی ،سر خوشی  و بی خبری  به یکدیگر نزدیک می شود.( بازی این سه نسل در فوتبال دستی ، مسابقه نادر و ترمه در دویدن در راه پله ها  )

 چهارم - باور آرمانی- ایمانی در اضطرار زیستی ، اقتصادی  ، واجتماعی کنار گذاشته می شود و تبعات خاص خود را پدید می آورد . ( نسل اول در اثر کهولت سن به فراموشی دچار شده و باور های خود را از یاد می برد ، نسل دوم در پی استفتاء تلفنی به  نا محرم در اضطرار دست می زند و نادر در اضطرار اجتماعی به قاضی دروغ می گوید تا ترمه بی سرپرست نماند و شوهر پرستار در اضطرار اقتصادی  قبول می کند که پرستار به دروغ سوگند یاد کند )
و همین باور آرمانی- ایمانی موجب صدور رای قاضی و افشای دروغ پرستار وشوهرش می شود .

پنجم - وجود مشکلات زیستی ، اجتماعی و اقتصادی موجب می شود انسان در اضطرار  از آرمان های خود نا خواسته دور ماند .
(این اضطرار آن چنان شدید است  که گاه برای حفظ نظام ترک واجبات ایمانی نیز مباح شمرده شده است ).
 از نظر کارگردان این مشکلات و دوری اضطراری از آرمان و ایمان نتیجه ای جز مرگ پیوند انسانی ندارد (سیاه پوشیدن نادر و سیمین در دادگاه طلاق به مثابه سوگواری بر این جدایی ).
اصغر فرهادی به وجود عشق و ایمان در روابط آدمی عمیقا ً باور دارد واین عشق و ایمان را راه رهایی بشر می داند ( گریه نادر در حمام هنگام شستن پدرو گریه گروه فنی در پشت صحنه ) .
فرهادی عمدا تماشاچی را در برزخ انتظار تصمیم ترمه در گزینش  راه آینده  رها و تنها می گذارد. خود او هم مانند تماشاگر نمی خواهد شاهد این جدایی باشد و آرزو می کند از این جدایی رها شود  .

پایان

بعدالتحریر:
1- دوستان، من کامنتهای مرتبط با این نقد را عینا به استحضار آقای آل احمد رسانده و پاسخ احتمالی ایشان را نیز ذیل کامنت منتشر خواهم کرد.
2- در متن دست نبرده ام، جز چند مورد تصحیح انشایی مختصر
3- دید جدید به فیلم را دوست دارم اما با محتوای بعضی تحلیل ها مخالفم.
4- با تاکید فیلم بر جدایی موافقم. جدایی در این فیلم اصلا معنای طلاق نمیدهد، همانطور که سینماگران خارجی این را فهمیدند و فیلم را Divorce ترجمه نکردند و عنوان Seperation که همان جدایی است و نه طلاق بر آن نهادند.
5- مثل همیشه برایم دعا کنید. خیلی دعا کنید.

اللهم اجعل عواقب امورنا خیرا